Lögfræðingur: Bókun 35 passar innan stjórnarskrár Íslands

Hafsteinn Dan Kristjánsson, lögfræðiprófessor, segir að Alþingi geti samþykkt frumvarp stjórnvalda um bókun 35 án þess að brjóta stjórnarskrá Íslands. Hann gerir hins vegar ráð fyrir því að löggjafinni muni standa frammi fyrir réttarásókn ef frumvarpið verður að lögum.

Samkvæmt Kristjánssyni myndu með frumvarpinu ekki heimilað erlendum lögum að hnekkja stjórnarskrá Íslands. Í staðinn myndu það setja fram hvaða af tveimur stærðum íslenskum lögum ætti að hafa forgang þegar annað lögin innleiða skuldbindingar samkvæmt samningi um Evrópska efnahagssvæðið (EES). Stjórnarskráin myndi halda forrangi yfir öllum venjulegum löggjöf, og frumvarpið snýst um átök milli tveggja íslenskra laga, ekki um sjálfvirka beitingu erlends réttar.

Umræðan um málið hefur oft verið sett fram sem val milli þjóðarframtaks og smærri tæknilegrar breytingar. Kristjánsson telur hins vegar að réttarlegir atriðin liggi á milli þessara sjónarmiða. Ísland myndi halda ábyrgð á því að innleiða EES-reglur með innlendum lögum, en frumvarpið myndu skýra hvaða innlend regla ætti að hafa forgang ef stærðir lög stangast á.

Deilunni hefur aukist eftir dóm Hæstaréttar árið 2024 um réttindi til fæðingarorlofs. Dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að gildandi EES-lög myndu ekki skapa almenna forrangsreglu sem samsvaraði bókun 35. Í kjölfarið hefur Ísland orðið ábyrgt fyrir skaðabótum vegna brots á EES-skuldbindingum um fæðingarorlof. Í lok september vísaði EFTA-eftirlitsstofnunin Ísland til EFTA-dómstóls vegna bókunar 35 og hélt því fram að landið hefði enn ekki innleitt nauðsynlega forrangsreglu á fullnægjandi hátt.

Frumvarpið hefur lokið fyrri umræðu á Alþingi og er nú fyrir utanríkiseftirlitsnefnd. Kristjánsson segir að Alþingi gæti engu að síður samþykkt síðari löggjöf sem vísvitandi víkur frá EES-skyldu, að því tilskildu að þingmenn gerðu það með skýrum hætti og tækju á sig pólitískar og réttarlegar afleiðingar.