Upplýsingalög: hvernig þú biður um gögn frá stjórnvöldum
Hagnýtur leiðarvísir um upplýsingalög nr. 140/2012: hvernig beiðni er orðuð, hvað fæst og hvað ekki, hvað 7 daga reglan þýðir og hvernig synjun er kærð.
Upplýsingalög eru eitt öflugasta verkfæri sem almenningur og fjölmiðlar hafa til að komast að því sem stjórnvöld segja ekki sjálfviljug frá. Lögin nr. 140/2012 kveða á um að sérhver maður eigi rétt á aðgangi að gögnum hjá stjórnvöldum — án þess að sýna fram á hagsmuni, tengsl við málið eða sérstakan tilgang.
Hér er það sem skiptir máli í reynd: hverjir eru bundnir af lögunum, hvað fæst og hvað ekki, hvernig beiðni á að vera orðuð, hvað sjö daga reglan þýðir, hvað kostar og hvernig synjun er kærð.
Hvað eru upplýsingalög og hverjir eru bundnir af þeim
Upplýsingalög nr. 140/2012 taka til allrar starfsemi stjórnvalda: þjónustustarfsemi, samningsgerðar, setningar stjórnvaldsfyrirmæla og annarrar starfsemi. Þau ná einnig til lögaðila sem eru að 51% hluta eða meira í eigu hins opinbera, og að tilteknum skilyrðum uppfylltum til einkaaðila sem hefur verið falið að taka stjórnvaldsákvörðun.
Markmið laganna er að tryggja gegnsæi í stjórnsýslu og við meðferð opinberra hagsmuna. Í lögunum er markmiðinu skipt í fimm þætti: að styrkja upplýsingarétt og tjáningarfrelsi, möguleika almennings á þátttöku í lýðræðissamfélagi, aðhald fjölmiðla og almennings að stjórnvöldum, möguleika fjölmiðla til að miðla upplýsingum um opinber málefni og traust almennings á stjórnsýslunni.
Þrjú svið eru undanþegin gildissviðinu: þinglýsingar, aðfarargerðir, gjaldþrotaskipti og skipti á dánarbúum; rannsókn sakamála og saksókn. Ef þú ert aðili að stjórnsýslumáli og vilt fá aðgang að gögnum þess máls gilda stjórnsýslulög nr. 37/1993 en ekki upplýsingalög.
Hvað þú getur fengið — og hvað ekki
Rétturinn nær aðeins til gagna sem liggja fyrir hjá stjórnvaldi þegar beiðnin er borin fram. Lögin fela ekki í sér skyldu til að útbúa ný gögn eða afla gagna. Það er mikilvægasta hagnýta atriðið í öllu ferlinu: þú getur beðið um gögn sem þegar eru til, ekki um svar við spurningu sem enginn hefur skrifað niður.
| Þú getur fengið | Þú getur ekki fengið |
|---|---|
| Öll gögn sem varða tiltekið mál, sbr. 5. gr. | Vinnugögn sem stjórnvald ritar til eigin nota við undirbúning ákvörðunar, sbr. 7., 9.–11. gr. |
| Tiltekin fyrirliggjandi gögn sem ekki er hægt að tengja við tiltekið mál | Gögn um einka- og fjárhagsmálefni einstaklinga, þar á meðal heilsuhagi, kynþátt, stjórnmálaskoðanir og trúarbrögð |
| Vinnugögn ef þau geyma endanlega ákvörðun eða upplýsingar sem ekki verður aflað annars staðar frá | Öll gögn í ráðningarmálum nema nöfn og starfsheiti umsækjenda |
| Vinnugögn að átta árum liðnum, ef aðrar aðgangstakmarkanir eiga ekki við | Gögn um mikilvæga fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja, þar á meðal skatta- og tollagögn |
| Gögn sem stjórnvald ákveður að veita aðgang að umfram skyldu | Gögn um öryggi ríkisins, varnarmál, samskipti við önnur ríki og efnahagslega mikilvæga hagsmuni |
Þess vegna þarf beiðnin að vera nákvæm: beiðni um „öll gögn" um málefni sem spannar mörg mál er líklegri til að vera vísað frá en að skila gögnum.
Hvernig þú setur fram beiðni
- Veldu réttan aðila. Beiðnin á að fara til þess stjórnvalds sem hefur gögnin — ráðuneytis, stofnunar eða sveitarfélags. Beiðni til rangs aðila tefur málið um vikur.
- Afmarkaðu hana við tiltekið mál eða tiltekin gögn. Beiðni má vísa frá ef ekki er talið mögulegt að afmarka hana við tiltekin gögn eða tiltekið mál. Áður en til þess kemur ber stjórnvaldinu að leiðbeina þér og gefa þér færi á að afmarka beiðnina nánar — og eftir atvikum að afhenda lista yfir mál sem beiðnin gæti beinst að.
- Skrifaðu beiðnina og vísaðu í lögin. Beiðni um aðgang að gögnum byggist á 5., 15. og 17. gr. upplýsingalaga. Skrifleg beiðni er forsenda þess að synjun verði rökstudd skriflega og kæranleg.
- Tilgreindu afhendingarform. Aðgang skal veita á því formi eða sniði og á þeim tungumálum sem gögnin eru varðveitt á. Ef gögnin eru eingöngu á rafrænu formi getur þú valið á milli rafrænnar afhendingar og útprentunar.
- Geymdu afrit og dagsetningu. Sjö daga reglan miðast við móttökudag, og án dagsetningar getur þú ekki sýnt fram á tafir.
Sjö daga reglan: hvað hún þýðir í raun
Stjórnvaldi er skylt að taka ákvörðun um hvort það verði við beiðni svo fljótt sem verða má. Hafi beiðni ekki verið afgreidd innan sjö daga frá móttöku hennar skal stjórnvaldið skýra frá ástæðu tafanna og hvenær ákvörðunar sé að vænta.
Þetta er mikilvægur munur sem margir misskilja: sjö dagar eru ekki svarfrestur heldur tilkynningarskylda. Þú átt ekki kröfu á fullbúnu svari á sjöunda degi, en þú átt rétt á að vita hvers vegna beiðnin er enn óafgreidd og hvenær svars sé að vænta. Ef ekkert slíkt berst er það sjálfstætt tilefni til að kvarta.
Gjaldtaka og afhending
Fyrir ljósrit og afrit er heimilt að taka gjald samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur, og ef kostnaður er fyrirsjáanlega hærri en 10.000 kr. má krefjast fyrirframgreiðslu. Ef gögnin eru þegar aðgengileg almenningi þarf stjórnvaldið ekki að afhenda þau, en þá skal tilgreina nákvæmlega hvar og með hvaða hætti upplýsingarnar eru aðgengilegar.
Ef beiðninni er synjað: kæra til úrskurðarnefndar
Synjun á skriflegri beiðni skal tilkynnt skriflega og rökstudd stuttlega. Í ákvörðuninni þarf að koma fram afstaða stjórnvaldsins til þess hvort veita eigi aðgang í ríkari mæli en skylt er, auk leiðbeininga um rétt til kæru til úrskurðarnefndar um upplýsingamál.
Úrskurðarnefnd um upplýsingamál er sjálfstæð stjórnsýslunefnd sem leysir úr ágreiningsmálum um aðgang almennings að upplýsingum hjá stjórnvöldum. Úrskurðum hennar verður ekki skotið til annarra stjórnvalda, og þeir hafa fordæmisgildi fyrir önnur stjórnvöld — sem þýðir að rökstuðningur sem fékkst í einu máli nýtist í því næsta.
Ráðgjafi um upplýsingarétt almennings
Frá 3. janúar 2022 sinnir Ásthildur Valtýsdóttir, lögfræðingur á skrifstofu stjórnskipunar í forsætisráðuneytinu, starfi ráðgjafa um upplýsingarétt almennings. Hlutverk ráðgjafans er að leiðbeina einstaklingum, félagasamtökum, fjölmiðlum, lögaðilum og öðrum sem til hans leita um framsetningu beiðni um aðgang að gögnum, hvert henni skuli beint og önnur atriði. Ráðgjafinn er í ráðgjöf sinni óháður fyrirmælum frá ráðherra og öðrum.
Fyrir blaðamann sem er að hefja mál er þetta ódýrasta ráðgjöfin sem fæst og getur sparað bæði rangt val á aðila og beiðni sem vísað er frá.
Undanþágur frá gildissviðinu
Forsætisráðherra getur veitt lögaðilum sem eru að 51% hluta eða meira í eigu hins opinbera undanþágu frá gildissviði upplýsingalaga, sbr. 3. mgr. 2. gr. laganna, að fenginni tillögu hlutaðeigandi ráðherra og sveitarstjórna og umsögn Samkeppniseftirlitsins. Undanþágurnar eru tímasettar og skulu endurskoðaðar fyrir tilteknar dagsetningar; í skránni á vef Stjórnarráðsins er næsta endurskoðun tilgreind eigi síðar en 23. nóvember 2026.
Ef þú ert í vafa um hvort tiltekinn aðili fellur undir lögin er skráin yfir undanþágur rétti staðurinn til að byrja — ekki forsíða stofnunarinnar.
Hvað þetta þýðir fyrir íslenska fréttamiðla
Upplýsingaréttur almennings er ein af grunnstoðum fréttamennsku. Í markmiðsákvæði laganna er beinlínis nefnt að lögunum sé ætlað að styrkja aðhald fjölmiðla að stjórnvöldum og möguleika þeirra til að miðla upplýsingum um opinber málefni — það er því lagaleg undirstaða þess að fréttir byggðar á skjölum séu mögulegar.
Forsætisráðherra skal reglulega gefa Alþingi skýrslu um framkvæmd upplýsingalaga, þar á meðal um hvað áunnist hafi varðandi aukið aðgengi almennings að upplýsingum. Nýjasta skýrslan var lögð fyrir Alþingi í júní 2025 og er birt á vef Stjórnarráðsins.
Fréttavakt vinnur eftir sömu grunnreglu og upplýsingalögin gera ráð fyrir: hver frétt á sér merkt heimild sem lesandinn getur flett upp sjálfur. Fréttavefurinn birtir fréttir allan sólarhringinn á íslensku, með gervigreind í vinnslunni og mannlegu eftirliti, án greiðsluveggjar og án skráningar.
Algengar spurningar
Þarf ég að segja hvers vegna ég vil gögnin? Nei. Sérhver maður getur krafist aðgangs að gögnum hjá stjórnvöldum. Hvorki þarf að sýna fram á tengsl við málið né hagsmuni af því að fá upplýsingarnar — það er meginmunurinn á upplýsingalögum og flestum öðrum reglum um aðgang að gögnum.
Kostar það eitthvað að fá gögnin? Almennt ekki annað en ljósritunarkostnaður samkvæmt gjaldskrá. Ef fyrirsjáanlegt er að kostnaðurinn verði hærri en 10.000 kr. getur stjórnvaldið krafist fyrirframgreiðslu.
Stjórnvaldið segir að gögnin séu „vinnugögn". Er það endirinn? Ekki endilega. Þú átt rétt á vinnugögnum ef þau hafa að geyma endanlega ákvörðun um afgreiðslu máls eða upplýsingar sem ekki verður aflað annars staðar frá, og í öllu falli þegar átta ár eru liðin frá því þau urðu til, ef aðrar aðgangstakmarkanir eiga ekki við.
Get ég fengið gögn sem varða annað fólk? Að hluta. Gögn um einka- og fjárhagsmálefni einstaklinga eru undanþegin, og það sama gildir um upplýsingar um heilsuhagi, kynþátt, stjórnmálaskoðanir og trúarbrögð. Í ráðningarmálum eru öll gögn undanþegin nema nöfn og starfsheiti umsækjenda.
Hvað geri ég ef ég fæ ekkert svar? Berðu beiðnina skriflega fram og geymdu dagsetninguna. Ef hún er ekki afgreidd innan sjö daga átt þú rétt á skýringu á tafinni og upplýsingum um hvenær ákvörðunar sé að vænta. Synjun eða svarleysi er kæranlegt til úrskurðarnefndar um upplýsingamál.