Siðareglur blaðamanna: 13 greinar og hvernig kæra fer fram

Þegar þú lest frétt á íslenskum vef stendur þú sjaldan yfir þeim texta sem stýrir því hvernig fréttin var unnin. En hann er til: siðareglur blaðamanna, settar af Blaðamannafélagi Íslands (BÍ) og samþykktar á aðalfundi félagsins 23. mars 2023. Reglurnar eru 13 greinar og eiga að tryggja að upplýsingar séu sannar, settar fram á heiðarlegan og sanngjarnan hátt og að staðreyndir og skoðanir séu aðskilin.

Hér eru reglurnar í heild, hvað breyttist 2023 og hvernig kæra til Siðanefndar BÍ virkar í reynd. Allt efnið er sótt í frumheimildir Blaðamannafélagsins, skoðaðar 9. nóvember 2026, og hlekkir á þær eru í textanum.

Hvað eru siðareglur blaðamanna?

Siðareglur blaðamanna eru faglegar vinnureglur, ekki lög. Þær eru settar af stéttarfélagi blaðamanna og ramma inn það sem kalla má góða blaðamennsku: sannleikann, tjáningarfrelsið og rétt almennings til upplýsinga. Í inngangi reglnanna segir að „öflug og vönduð blaðamennska, þar sem tjáningarfrelsið er í fyrirrúmi, er forsenda lýðræðis", og að frumskylda blaðamanns sé gagnvart almenningi, sem eigi rétt á sönnum upplýsingum „settum fram á sanngjarnan og heiðarlegan hátt".

Það er mikilvægur munur á siðareglum og lögum. Lög um fjölmiðla nr. 38/2011 setja fjölmiðlaveitum lagalegar skyldur og Fjölmiðlanefnd hefur eftirlit með þeim; siðareglurnar ganga lengra í átt að faglegri ábyrgð blaðamannsins sjálfs. Um lagarammanum má lesa í greininni um fjölmiðlalög á Íslandi og um réttindi í greininni um fjölmiðlarétt.

13 greinar siðareglanna í stuttu máli

Reglurnar frá 2023 eru stuttar og hver grein er ein meginregla. Hér er yfirlit yfir þær allar, en orðalagið sjálft er á vef BÍ.

Grein	Meginregla
1. gr.	Blaðamaður hefur sannleikann að leiðarljósi og stendur vörð um tjáningarfrelsi og rétt almennings til upplýsinga.
2. gr.	Upplýsingar eru settar fram á heiðarlegan og sanngjarnan hátt; leitað er andstæðra sjónarmiða þegar við á og staðreyndum ekki hagrætt.
3. gr.	Blaðamaður leiðréttir rangfærslur sé þess þörf.
4. gr.	Upplýsingar sem varða almannahagsmuni eru aðgengilegar og blaðamaður á fullan rétt til að afla þeirra.
5. gr.	Blaðamaður beitir hvorki hótunum né þvingunum til að afla upplýsinga.
6. gr.	Greinarmunur er gerður á staðreyndum og skoðunum; áreiðanleiki er kannaður og umfjöllun hlutlæg.
7. gr.	Þegar vitnað er í ummæli sem birst hafa opinberlega, þar á meðal á samfélagsmiðlum, skal geta þess hvaðan þau voru fengin.
8. gr.	Blaðamaður virðir trúnað við heimildarmenn sína.
9. gr.	Engar mútur, gjafir eða fyrirgreiðslur; hagsmunaárekstrar eru forðaðir og tengsl við umfjöllunarefnið greind ef við á.
10. gr.	Blaðamaður gerist ekki sekur um ritstuld.
11. gr.	Ritstjórnarlegu efni og auglýsingum er ekki blandað saman í myndum og/eða máli.
12. gr.	Reglurnar setja ekki hömlur á tjáningarfrelsi; persónulegar skoðanir mega ekki hafa áhrif á hlutlægni fréttaflutnings.
13. gr.	Hver sá sem telur að blaðamaður hafi brotið reglurnar og á hagsmuna að gæta getur kært til Siðanefndar BÍ.

Hvað breyttist árið 2023

Núgildandi reglur tóku gildi á aðalfundi BÍ 23. mars 2023 og leystu af hólmi reglur í gildi frá 1991. Sá munur skiptir máli ef bera á umfjöllun saman við reglurnar: eldri reglurnar voru sex greinar og ítarlegri í orðalagi, meðal annars um meðferð dóms- og refsimála og tillitssemi við fólk sem á um sárt að binda.

Nokkrir þættir urðu skýrari í nýju útgáfunni:

• Heimildir á samfélagsmiðlum (7. gr.). Þegar vitnað er í ummæli sem birst hafa opinberlega, þar á meðal á samfélagsmiðlum, skal koma fram hvaðan þau voru fengin — beint svar við þeirri þróun að fréttir byggist á skjáskotum og færslum.
• Hagsmunaárekstrar (9. gr.). Blaðamaður þiggur ekki mútur, gjafir eða fyrirgreiðslu sem ætlað er að hafa áhrif á umfjöllun, forðast hagsmunaárekstra og greinir frá tengslum við umfjöllunarefnið ef við á.
• Ritstuldur (10. gr.). Sérstök grein um að blaðamaður gerist ekki sekur um ritstuld.
• Auglýsingar (11. gr.). Ritstjórnarlegu efni og auglýsingum er ekki blandað saman í myndum og/eða máli.

Fresturinn til að kæra — tveir mánuðir frá birtingu — er ekki í sjálfum siðareglunum heldur í málsmeðferðarreglum Siðanefndar, samþykktum sama dag. Gættu þess hvort vísað er í reglurnar frá 1991 eða 2023.

Hvernig kæra til Siðanefndar virkar

Siðanefnd BÍ tekur við kærum um ætluð brot á siðareglunum. Ferlið er skilgreint í málsmeðferðarreglum siðanefndar og gengur í stuttu máli þannig fyrir sig:

1. Leitaðu fyrst leiðréttingar hjá miðlinum. Kæra er ekki tekin til meðferðar fyrr en reynt hefur verið að fá leiðréttingu hjá viðkomandi fjölmiðli, þótt nefndin geti veitt undanþágu.
2. Kæran skal vera skrifleg og afmörkuð. Hún berst skrifstofu BÍ, kæruefnið á að vera afmarkað og afrit af kærðri umfjöllun — eða virk vefslóð — á að fylgja.
3. Frestur er tveir mánuðir frá birtingu. Málið má ekki vera rekið fyrir almennum dómstólum á sama tíma.
4. Nefndin tekur kæruna fyrir á fundi innan tveggja vikna. Ef málið er tekið til efnislegrar athugunar kannar nefndin heildarumfjöllunina og kærði fær tækifæri til að gera grein fyrir sjónarmiði sínu.
5. Úrskurður er flokkaður eftir alvarleika: ámælisvert, alvarlegt eða mjög alvarlegt. Honum verður ekki áfrýjað; hann er birtur í heild á vef BÍ og sendur miðlinum og þremur dögum síðar öðrum fjölmiðlum.

Nefndin getur einnig lagt fram rökstutt álit þótt enginn þeirra sem málið varðar sé í félaginu, og stjórn BÍ getur borið tillögu um vítur undir félagsfund ef brot þykir mjög alvarlegt.

Hverjir geta kært — og hverjir ekki

Hér er mikilvægasta takmörkunin, og hún kemur mörgum á óvart: kæruaðild er bundin við þá sem eiga hagsmuna að gæta af hinu ætlaða broti. Í skýringu BÍ segir að umfjöllun sem varðar einungis almannahagsmuni, án þess að tilteknir aðilar eigi sérstakra hagsmuna að gæta, sé „að meginstefnu til undanskilin eftirliti siðanefndarinnar". Kærum frá öðrum er vísað frá.

Fyrirkomulagið er ekki séríslenskt: danska Pressenævnet vísar frá kærum þeirra sem ekki eiga lögvarða hagsmuni, sænski Medieombudsmannen tekur aðeins við kvörtunum þeirra sem umfjöllun beinist persónulega að og norska Pressens Faglige Utvalg krefst að meginreglu samþykkis þess sem umfjöllunin varðar.

Ef þú átt ekki beina hagsmuni að gæta eru aðrar leiðir. Fjölmiðlanefnd fer með eftirlit samkvæmt lögum um fjölmiðla nr. 38/2011, tekur við erindum um ætluð brot án þess að þau séu bundin við hagsmuni sendandans og getur tekið mál upp að eigin frumkvæði. Það ferli er ekki siðferðislegt mat á blaðamennsku, en það er opið almenningi.

Hvernig þú notar reglurnar sem lesandi

Siðareglurnar eru ekki bara handbók fyrir blaðamenn; þær eru gátlisti fyrir lesendur. Þegar þú efast um frétt getur þú spurt:

• Er heimildin nefnd? 7. gr. krefst þess að getið sé hvaðan ummæli koma, líka þegar þau eru fengin af samfélagsmiðlum. Frétt sem segir „samkvæmt heimildum" án þess að segja hverjar þær eru stenst ekki þá kröfu.
• Eru staðreyndir og skoðanir aðskilin? 6. gr. gerir greinarmun á þessu tvennu og krefst þess að áreiðanleiki sé kannaður.
• Er andstæðs sjónarmiðs leitað? 2. gr. kveður á um að leitað sé andstæðra sjónarmiða þegar við á og staðreyndum ekki hagrætt.
• Er búið að leiðrétta? 3. gr. skyldar blaðamann til að leiðrétta rangfærslur; góðir miðlar merkja leiðréttingar sýnilega.
• Er auglýsingin aðgreind? 11. gr. bannar að blanda ritstjórnarlegu efni og auglýsingum saman.

Hjá Fréttavakt er hver frétt merkt með „Heimild:" og upprunamiðillinn nefndur — RÚV, Vísir, mbl.is, Heimildin, DV eða Stundin, eða erlendur miðill á borð við BBC, Guardian, DW, Al Jazeera eða Reuters. Fréttirnar eru þýddar og settar fram á íslensku allan sólarhringinn með gervigreind og mannlegu eftirliti, án greiðsluveggjar og skráningar. Leiðréttingarskyldan á við sama hvort textinn er skrifaður af manni eða unninn með aðstoð tækni.

Algengar spurningar

Hverjir setja siðareglur blaðamanna á Íslandi?

Blaðamannafélag Íslands setur reglurnar og samþykkir á aðalfundi. Núgildandi útgáfa var samþykkt 23. mars 2023 og tók við af reglum frá 1991.

Hversu langur er kærufresturinn?

Tveir mánuðir frá birtingu, samkvæmt málsmeðferðarreglum Siðanefndar sem samþykktar voru 23. mars 2023. Áður þarf að leita leiðréttingar hjá miðlinum.

Geta allir kært frétt til Siðanefndar?

Nei. Kærandi þarf að eiga hagsmuna að gæta af hinu ætlaða broti. Umfjöllun sem varðar eingöngu almannahagsmuni fellur að meginstefnu utan eftirlits nefndarinnar.

Hvað gerist ef brot er staðfest?

Nefndin flokkar brotið sem ámælisvert, alvarlegt eða mjög alvarlegt. Úrskurðurinn er birtur í heild á vef BÍ og sendur miðlinum og þremur dögum síðar öðrum fjölmiðlum. Úrskurði verður ekki áfrýjað.

Lesa meira frá Fréttavakt

• Forsíða Fréttavakt — íslenskar fréttir á einum stað, allan sólarhringinn.
• Fjölmiðlalög á Íslandi: 7 hlutir sem þú ættir að vita
• Fjölmiðlaréttur á Íslandi: 7 réttindi sem þú ættir að þekkja
• Fjölmiðlafrelsi á Íslandi: 7 hlutir sem þú ættir að vita
• Hvernig staðfestir þú frétt sem þú sást á netinu?
• Eignarhald fjölmiðla á Íslandi: hver á hvað