Gervigreind á íslensku: hvað virkar og hvað vantar

Þú hefur líklega prófað að spyrja spjallmenni spurningar á íslensku og fengið svar sem hljómaði vel — þar til þú las það yfir. Þá kom í ljós orð sem passar ekki í setninguna, beyging sem er skrýtin eða einfaldlega ensk setningaskipan í íslenskum búningi. Þetta er ekki tilviljun. Íslenskan er lítil máltæknilega séð, og stærstu gervigreindarlíkön heims hafa fyrst og fremst verið þjálfuð á öðrum tungumálum.

Hér er yfirlit yfir stöðuna í nóvember 2026: hvað gervigreind á íslensku getur í raun og veru, hvers vegna íslenskan á erfitt uppdráttar, hvaða innviðir eru til á landinu og hvað þetta þýðir fyrir íslenskar fréttir. Upplýsingarnar eru sóttar í frumheimildir Miðeindar, Árnastofnunar og CLARIN-IS, skoðaðar 12. nóvember 2026, og hlekkir á þær eru í textanum.

Hvers vegna íslenskan á erfitt uppdráttar

Miðeind, sem hefur unnið að máltækni og gervigreind fyrir íslensku frá árinu 2015, lýsir þrennum vanda íslenskunnar í þeirri þróun sem hefur átt sér stað með tilkomu djúpra tauganeta:

1. Markaðurinn er lítill. Fáir tala tungumálið, og því er minna um að gera fyrir fyrirtæki sem vilja þróa og selja tækni á íslensku.
2. Textagögnin eru af skornum skammti. Það vantar einkum samhliða gögn — sama texta á íslensku og öðru tungumáli — sem nýtast bæði við þýðingar og við þjálfun líkana.
3. Málfræðin er flókin. Orðaforðinn er stór og beygingarmyndirnar margar, svo hvert einasta orð er harðari prófraun fyrir líkan en í ensku.

Afleiðingin er sú að stóru tæknifyrirtækin — Google, Meta, Amazon, Microsoft, Apple og Baidu — þróa fyrst og fremst fyrir stærstu tungumálin. Minni tungumál sitja eftir nema einhver sinna þeim meðvitað og sérstaklega. Íslendingar verða því að leggjast sjálfir á árar.

Hvað er máltækni og hvað er gervigreind?

Máltækni er sá hluti tölvunarfræðinnar sem vinnur með tungumál: stafsetningu, beygingar, þýðingar, tal og texta. Gervigreind er víðara hugtak, en í dag er nánast öll máltækni byggð á gervigreindarlíkönum sem hafa lært af miklu magni texta.

Þess vegna er ekki hægt að tala um „gervigreind á íslensku" sem eitt fyrirbæri. Sum verkefni eru leyst mjög vel, önnur næstum því ekki. Það sem ræður úrslitum er hvort til eru næg gögn og næg vinnsla fyrir það verkefni á íslensku.

Hvað getur gervigreind á íslensku í dag?

Taflan hér að neðan byggir á vörulýsingum Miðeindar á mideind.is og á rannsóknarsviði máltækni hjá Árnastofnun. Hún er ekki tæmandi, en hún sýnir hvar tæknin stendur traustum fótum og hvar hún er enn óstöðug.

Verkefni	Staða í dag	Dæmi
Stafsetning og málfar	Virkar vel	Málfríður les yfir íslenskan texta
Tal í texta	Virkar vel	Hreimur umbreytir tali í hreinskrifaðan texta
Þýðing milli tungumála	Virkar, en misjafnlega eftir texta	Erlendur þýðir milli fjölmargra tungumála
Uppfletting í orðabókum	Virkar vel	Snara leitar í yfir 2 milljónum uppflettiorða
Texti úr PDF-skjölum og myndum	Virkar	Lísa les texta og myndir úr skjölum
Samantektir og spurningasvörun	Virkar, en þarf yfirlestur	Málstaður býr til samantektir og fundargerðir
Frjáls textagerð frá grunni	Óstöðug	Almennt spjallmenni á íslensku

Málstaður, sameiginlegur vettvangur Miðeindar fyrir þessar lausnir, náði 40.000 notendum í september 2026 samkvæmt frétt á vef fyrirtækisins. Það segir eitthvað um að íslenskir notendur eru farnir að nota máltækni í daglegu starfi — ekki bara til að prófa.

Innviðirnir: máltækniáætlun og Íslenski málbankinn

Á bak við lausnirnar liggja sameiginlegir innviðir sem stjórnvöld og stofnanir hafa byggt upp. Miðeind tók þátt í fimm ára máltækniáætlun stjórnvalda þar sem unnið var að kjarnaverkefnum og innviðum fyrir íslensku, og rannsóknir Árnastofnunar á máltækni eru hluti af sömu áætlun.

Áþreifanlegasta dæmið er gagnasöfnin. Þjónustumiðstöð CLARIN á Íslandi, sem Árnastofnun hýsir, breytti um nafn 4. september 2025 og heitir nú Íslenski málbankinn, með nýjan vef, malbankinn.is. Þar eru málheildir, líkön og verkfæri fyrir íslensku aðgengileg öllum — fræðimönnum, stúdentum og forriturum — en gögnin sjálf eru hýst á varðveislusvæði CLARIN.

Stærstu málheildirnar eru líka stöðugt stækkaðar. Risamálheildin, sem er eitt helsta þjálfunargagn íslenskrar máltækni, var stækkuð með gögnum frá 2022 og 2023 þann 10. febrúar 2025. Árnastofnun vinnur jafnframt að því að mæla nákvæmni þýðingarvéla og smíða málfræðileg próf fyrir mállíkön — það er, að kanna hvort líkanið kunni íslensku eða bara þykist kunna hana.

Hvað þýðir þetta fyrir íslenskar fréttir?

Fréttir eru einn stærsti daglegi textaflötur íslenskunnar. Hver einasta frétt sem er þýdd, tekin saman eða skrifuð með aðstoð tölvu er próf á það hvort máltæknin standi undir sér — og á sama tíma eru fréttir ein besta þjálfunargögnin sem til eru.

Hjá Fréttavakt er erlent fréttaefni þýtt yfir á íslensku með aðstoð gervigreindar og undir mannlegu eftirliti, og hver frétt ber „Heimild:"-merkingu sem vísar í upprunamiðilinn. Sú merking er ekki skraut: hún er leiðin fyrir lesandann til að ganga úr skugga um að það sem stendur í íslenska textanum standi líka í frumheimildinni. Það er sérstaklega mikilvægt þegar texti hefur farið í gegnum vélþýðingu, því þar geta einstök atriði skolast til án þess að nokkur hafi átt það viljandi.

Af sömu ástæðu er ekki hægt að treysta blint á samantektir sem gervigreind býr til úr fréttum. Líkan sem hefur minna af íslensku að læra á getur skilað texta sem er tæknilega réttur en málfræðilega skakkur — og stundum sjálfstraustslega rangur. Yfirlestur manneskju er því ekki formsatriði heldur öryggisventill.

Hvað ættir þú að gæta að þegar þú notar gervigreind á íslensku

• Lestu yfir beygingar. Líkan sem kann ensku setur oft rétt orð í ranga mynd. Ef setningin hljómar eins og þýðing, þá er hún líklega það.
• Flettu upp staðreyndum í frumheimild. Sama hversu góður íslenski textinn er, þá er hann ekki heimild um staðreyndir.
• Gættu að nöfnum og tölum. Þýðingarvélar rugla saman nöfnum fyrirtækja, stofnana og dagsetningum fyrr en flestum öðrum atriðum.
• Spyrðu hvaðan textinn kemur. Ef heimildin er ekki tilgreind, er textinn ekki frétt heldur fullyrðing.
• Notaðu máltækni fyrir málfarið, ekki hugsunina. Stafsetningar- og yfirlestrarforrit eru til að hreinsa textann þinn, ekki til að skrifa hann fyrir þig.

Niðurstaða

Gervigreind á íslensku er ekki komin á sama stað og gervigreind á ensku, og verður það ekki á næstunni. En hún er ekki heldur nýbyrjuð: stafsetning, talgreining, þýðing og orðabókarleit virka vel í dag, og á bak við þær liggja innviðir sem hafa verið byggðir upp í meira en áratug — málheildir, málbanki og rannsóknir sem eru opnar öllum.

Það sem eftir stendur er erfiðasti hlutinn: frjáls textagerð og samantekt á íslensku sem hægt er að treysta án yfirlestrar. Þar skiptir máli að íslenskir notendur geri kröfur, kvarti þegar textinn er skakkur og noti frumheimildir frekar en að taka svari líkansins gagnrýnislaust.

Algengar spurningar

Er gervigreind á íslensku verri en á ensku?

Já, í flestum verkefnum. Ástæðan er ekki að íslenskan sé verri en enskan sem tungumál, heldur að minna er til af texta á íslensku til að þjálfa líkön á, og málfræðin er flóknari.

Hvað er máltækni?

Máltækni er tækni sem vinnur með tungumál í tölvum: stafsetningu, beygingar, þýðingar, talgreiningu, textaúrvinnslu og samantektir. Í dag er hún að mestu byggð á gervigreind.

Get ég treyst þýðingu sem gervigreind býr til?

Þú getur notað hana sem fyrsta drög, en ekki sem endanlega niðurstöðu. Lestu yfir, sérstaklega nöfn, tölur og staðreyndir, og berðu saman við frumheimild ef málið skiptir máli.

Hvar finn ég íslensk máltæknigögn?

Í Íslenska málbankanum, malbankinn.is, sem Árnastofnun hýsir. Þar eru málheildir, líkön og verkfæri aðgengileg öllum.

Lesa meira frá Fréttavakt

• Forsíða Fréttavakt — íslenskar fréttir á einum stað, allan sólarhringinn.
• Gervigreind í fréttum: hvað er raunverulegt og hvað er markaðsefni
• Áreiðanleiki frétta á netinu: 7 ráð fyrir eldri notendur
• Hvernig staðfestir þú frétt sem þú sást á netinu?
• Falskar fréttir: hvernig þekkir þú þær?
• Hvernig les maður fréttir á netinu?
• Af hverju eiga fréttir að vera opnar?