Áreiðanleiki frétta á netinu: 7 ráð fyrir eldri notendur

Netið er orðið ein helsta leið Íslendinga að fréttum — líka meðal eldri lesenda. Þar er hins vegar allt blandað saman: fréttir frá þekktum miðlum, auglýsingar sem líta út eins og fréttir, gömul efni endurbirt sem ný og falsaðar fréttir sem dreifast áfram á samfélagsmiðlum. Fyrir marga sem alist hafa upp með dagblaðinu og kvöldfréttunum getur þessi straumur virst yfirþyrmandi. Góðu fréttirnar eru þó einfaldar: enga flókna tækni þarf — nokkrar skynsamlegar venjur duga. Hér eru sjö ráð sem gera áreiðanleika frétta á netinu að sjálfsögðum hluta af daglegum lestri, auk ráða handa aðstandendum sem vilja hjálpa.

Hvað gerir frétt áreiðanlega?

Áður en ráðin koma er gagnlegt að vita hvað einkennir frétt sem hægt er að treysta. Áreiðanleg frétt á sér skýran útgefanda sem ber ábyrgð á efninu, hún hefur dagsetningu, hún byggir á heimildum og hún segir skýrt hvaðan upplýsingarnar koma. Grunsamleg frétt er hins vegar oft ómerkt: enginn höfundur, engin dagsetning, engar heimildir — eða hlekkur sem vísar hvergi.

Einkenni	Áreiðanleg frétt	Grunsamleg frétt
Höfundur og útgefandi	Skýr, þekktur miðill	Óþekktur eða dulinn
Dagsetning	Nýleg og sýnileg	Vantar eða gömul
Heimildir	Tilgreindar, gjarnan með hlekk	Engar eða óljósar
Veffang (slóð)	Þekkt vefslóð miðilsins	Ókunnug eða skrýtin slóð
Fyrirsögn	Hófleg og látlaus	Ýkt, með upphrópunum
Efnið sjálft	Staðreyndir og samhengi	Tilfinningar og hvatning til að deila strax

Sjö ráð fyrir öruggari fréttalestur

1. Veldu þér fáa, trausta staði. Það er ekki þörf á að lesa allt. Veldu tvo til þrjá miðla sem bera ábyrgð á efninu sínu og hafa starfandi ritstjórn — til dæmis RÚV, Vísir, mbl.is, DV, Heimildin eða Stundin — og notaðu þá áfram. Ef frétt sem þú rekst á er hvergi að finna hjá þessum miðlum er ástæða til að staldra við.
2. Athugaðu alltaf dagsetninguna. Gamlar fréttir eiga það til að komast aftur í dreifingu — sérstaklega í hópum og á samfélagsmiðlum. Frétt frá því fyrir nokkrum árum getur birst eins og hún sé ný; dagsetningin, oft neðarlega í fréttinni, segir þér sannleikann.
3. Opnaðu fréttina þar sem hún er upprunalega. Treystu ekki skjáskoti eða endursögn einni saman; smelltu á hlekkinn og skoðaðu fréttina á vef miðilsins. Ef enginn hlekkur er — eða hann vísar ekki á miðilinn sem fréttin segist koma frá — er betra að hinkra en treysta.
4. Leitaðu heimildarinnar. Spyrðu þig: hver segir þetta? Í góðri frétt kemur fram hvaðan upplýsingarnar koma — heimildarmenn, skýrslur eða aðrir miðlar. Ef fréttin vísar í aðra frétt skaltu elta hana áfram; hringrás sem getur ekki rakið uppruna er í sjálfu sér viðvörun. Á Fréttavakt er hver grein merkt með „Heimild:" svo uppruninn er alltaf sýnilegur. Ef þú vilt fara dýpra er hér ítarlegri leiðarvísir: Staðfesta frétt: hvernig veistu að hún er sönn?.
5. Varastu ýktar fyrirsagnir og hvatningu um að deila strax. Fyrirsagnir með upphrópunarmerkjum, allt skrifað í hástöfum eða orð á borð við „ótrúlegt" eiga sér sjaldnast stoð í efninu sjálfu. Sama má segja um skilaboð sem biðja þig að deila þeim strax — slíkt er einkenni síðna sem lifa á athygli fremur en fréttum. Falskar fréttir: hvernig þekkir þú þær? 8 einföld merki fer yfir fleiri merki.
6. Gefðu aldrei upp persónuupplýsingar vegna fréttar. Áreiðanlegir miðlar biðja þig aldrei um kennitölu, lykilorð eða kortaupplýsingar til að lesa frétt. Ef vefsíða biður um slíkt — eða lætur fréttina „opnast" gegn óvæntri greiðslu — er líklega um svindl að ræða. Lokaðu síðunni og gefðu ekkert upp.
7. Settu upp einfalt og öruggt fréttarútínu. Að lokum skiptir umhverfið máli. Hafðu tvo til þrjá bókamerki á staði sem þú treystir, stækkaðu letrið ef þörf er á og minnkaðu tilkynningahávaðann. Einfalt og stöðugt umhverfi gerir það miklu auðveldara að taka eftir því sem ekki passar.

Hvernig aðstandendur geta hjálpað

Margir eldri Íslendingar vilja fylgjast með fréttum en treysta sér síður til að meta hvað er raunverulegt og hvað ekki. Besta hjálpin er einföld og byggir á sameiginlegum venjum frekar en fyrirlestrum. Hjálpaðu viðkomandi að setja bókamerki á tvo til þrjá trausta staði og farðu yfir hvernig á að opna þá. Veldu einn einfaldan fréttavef til að byrja á — Fréttavakt er byggður þannig að hver frétt er merkt með heimild, sem gerir upprunann sýnilegan í hverri lestri. Kveiktu á stóru letri og stilltu tilkynningar þannig að fréttirnar trufli ekki. Og sammælið eina einfalda reglu: ef eitthvað er grunsamlegt er því deilt í fjölskylduspjalli áður en það fer áfram. Þannig verður stuðningurinn hluti af daglegu lífi — ekki verk sem þarf að klára.

Fréttavakt: einfaldleiki og gagnsæi fyrir alla

Á endanum snýst áreiðanleiki frétta á netinu um tvö atriði: gagnsæi og einfaldleika. Fréttavakt er íslenskur fréttavefur sem tekur þau bókstaflega. Fréttirnar byggja á traustum heimildum — RÚV, Vísi, mbl.is, Heimildinni, DV og Stundinni annars vegar og BBC, Guardian, DW, Al Jazeera, Reuters og New York Times hins vegar — og birtast á einum stað, á íslensku, allan sólarhringinn og án greiðsluveggs. Hver grein er merkt með „Heimild:" þannig að þú sérð alltaf hvaðan efnið kemur, og bæði gervigreind og mannlegt eftirlit koma að vinnslunni. Fyrir eldri fréttalesendur og aðstandendur þeirra þýðir þetta minna flækjustig og skýrari uppruna — tvo þætti sem skipta öllu máli þegar markmiðið er að treysta því sem maður les. Ef þú vilt byrja á einum einföldum stað er fréttavakt.com alltaf opin.

Niðurstaða

Á netinu er engin ein töfralausn sem gerir allt að gulli — en nokkrar einfaldar venjur breyta nánast öllu: veldu fáa og trausta staði, athugaðu dagsetninguna, opnaðu fréttina hjá upprunanum, leitaðu heimildarinnar og varastu það sem er ýkt eða ómerkt. Þetta kostar þig nokkrar sekúndur í hvert sinn og sparar þér mikla vandræði. Byrjaðu smátt og hafðu það einfalt: tveir til þrír traustir staðir og ein skýr regla um deilingu koma þér lengra en flest annað.

Algengar spurningar

Hvernig veit ég hvort frétt á netinu er áreiðanleg? Byrjaðu á fjórum atriðum: hver birtir fréttina, hvenær var hún birt, hvaðan koma upplýsingarnar og birtist sama frétt hjá öðrum miðlum? Ef útgefandi, dagsetning eða heimildir vantar er betra að treysta fréttinni ekki — sérstaklega ef hana er einungis að finna á einum stað.

Af hverju birtast gamlar fréttir eins og þær séu nýjar? Fréttir eiga það til að komast aftur í dreifingu þegar fólk deilir þeim á ný — stundum mörgum árum síðar og án dagsetningar í deilingunni sjálfri. Þess vegna er dagsetningin alltaf eitt fyrsta atriðið sem á að athuga.

Hvað á ég að gera ef ég gruna að frétt sé fölsuð? Deildu henni ekki. Athugaðu hvort málið sé að finna hjá þekktum miðlum; ef ekkert finnst er réttast að bíða. Þú getur líka spurt aðstandanda eða sent fréttina í hóp til að fá annað álit — og ef hún reynist fölsuð er gott að deila leiðréttingu á sama stað og fréttin birtist.

Biðja fréttasíður einhvern tímann um kennitölu eða kortaupplýsingar? Nei. Áreiðanlegir fréttamiðlar biðja þig aldrei um persónuupplýsingar, lykilorð eða greiðslukortaupplýsingar til að lesa fréttir. Ef slík beiðni birtist er um svindl að ræða — lokaðu síðunni og gefðu ekkert upp.

Er hægt að fylgjast með fréttum án áskriftar? Já. RÚV, Vísir, DV og Fréttavakt eru öll opin öllum, og stór hluti annarra fréttavefja er aðgengilegur án greiðslu. Fréttavakt er jafnframt rekin án greiðsluveggs, svo ekkert stendur í vegi fyrir því að byrja þar.

Lesa meira frá Fréttavakt

• Forsíða Fréttavakt
• Bestu fréttasíður Íslands: 7 vefir sem vert er að þekkja
• Hvernig les maður fréttir á netinu? Leiðarvísir fyrir alla
• Fréttir án áskriftar: heildarleiðarvísir um fréttalestur
• Gervigreind í fréttum: tækifæri sem Ísland ætti að nýta
• Hvernig fá Íslendingar fréttir? 5 leiðirnar sem skipta máli
• Fjölmiðlar á Íslandi: heildaryfirlit fyrir fréttalesendur
• Fréttir í dag á Íslandi: hvernig fylgist þú best með þeim?
• Íslenskt fréttavefur: heildarleiðarvísir um val og notkun
• Samantekt íslenskra frétta: 7 leiðir til skýrrar yfirsýnar
• Fréttavakt: Af hverju íslenskar fréttir eiga að vera opnar
• Íslenskar fréttir á netinu: 7 hlutir sem spara þér tíma
• Framtíð fréttamiðlunar: hvað breytist og hvað stendur eftir
• Tækni og fréttir á Íslandi: heildarleiðarvísir um nútímann
• Fréttaöpp á Íslandi: hvernig velur þú besta fréttaappið?
• Hvar les maður íslenskar fréttir? Staðurinn skiptir máli
• Hvernig heldurðu þér við íslenskar fréttir erlendis frá?
• Samanburður fréttamiðla á Íslandi: hvað hentar þér best?
• Falskar fréttir: hvernig þekkir þú þær? 8 einföld merki
• Hlaðvörp með íslenskum fréttum: 6 þættir fyrir eyrun
• Fréttabréf með yfirliti íslenskra frétta: 5 bestu kostirnir
• Staðfesta frétt: hvernig veistu að hún er sönn? 7 skref
• Fréttir á samfélagsmiðlum: 7 leiðir til að meta traust
• Fréttir á Facebook: hvernig finnur þú áreiðanlegar síður?